Bir dönem, ev sahipleri ile misafirler arasında sessiz bir iletişim aracı olarak görev yapan kapı tokmakları, günümüzde yerini apartman girişlerindeki otomatik sistemlere, diyafonlara ve dijital zil sistemlerine bırakmış durumda. Özellikle İzmir’in tarihi mahallelerinde bulunan figürlü tokmaklar, çoğunlukla restore edilmiş eski yapılarda ya da birkaç tarihi evin kapısında kendini göstermektedir.
KAPI TOKMAKLARINDAKİ ANLAMLI SİMGELER
Tarihi kapı tokmakları, sadece birer süs eşyası olmayıp, ahşap kapıların en önemli tamamlayıcı unsurlarıdır. Kullanıldıkları evler ve orada yaşayan bireyler hakkında pek çok mesaj taşımaktadırlar. Ev sahibinin ekonomik durumu, medeni hali ve hatta evde evlilik çağındaki bireylerin varlığı, tokmaklar üzerindeki figürlerden anlaşılabilmektedir.
BİR DÖNEMİN GİZLİ İLETİSİ
Kapı tokmaklarında sıkça rastlanan figürler arasında aslan başı, ejderha, çeşitli hayvan motifleri, çiçek desenleri, kadın eli ve halka formları bulunmaktadır. Aslan veya ejderha figürleri, ekonomik gücü temsil ederken, el figürlü tokmaklarda yüzüğün hangi parmakta yer aldığı, evdeki bireylerin evli, nişanlı ya da bekar olduğunu gösteriyordu. Halka formlu tokmaklar ise ziyaretçiye yönelik bir sistem sunmaktaydı. Bir büyük, bir de daha küçük iki halka mevcut; erkek ziyaretçiler büyük halkayı, kadın ziyaretçiler ise küçük halkayı kullanarak içeridekilerin misafirin kimliği hakkında bir fikir sahibi olmalarını sağlıyorlardı. Tokmaklara bağlı olan ipler de çeşitli mesajlar içeriyordu; kısa ip, ev sahibinin yakında döneceğini, uzun ip ise uzak olduğunu işaret ediyordu.
İZMİR’DE NOSTALJİK BİR ÖRNEK
İzmir’de özellikle Karşıyaka, Alsancak, Bornova, Buca ve Basmane gibi eski yerleşim alanlarının korunduğu bölgelerde bu tür tokmaklara rastlamak oldukça mümkündür. Ancak modern apartmanlar ve siteler, bu eski detayların yerini genellikle otomatik sistemlere bırakmıştır.
TOKMAKLARIN YERİNİ DİJİTAL SİSTEMLER ALDI
Günümüzde, kapıya gelen misafirler büyük ya da küçük bir halka yerine diyafona basarak ev sahibine ulaşmakta; ev sahibi ise görüntü sistemi üzerinden kapıyı açmaktadır. Kapı tokmaklarının taşıdığı semboller, modern dünyada yerini dijital sistemler ve apartman isimliklerine bırakmıştır. Şehirde ayakta kalan az sayıdaki örnek, hem mimari bir ayrıntıyı hem de mahalle kültürünün önemli bir parçasını hatırlatmaktadır.
