İzmir’in merkezinde, Alsancak Garı’nın hemen bitişiğinde bulunan Alsancak Demiryolları Saat Kulesi, kentin demiryolu geçmişine ve modernleşme sürecine tanıklık eden en önemli yapılar arasında yer alıyor. Bugün birçok kişi tarafından fark edilmeden geçilen bu yapı, aslında İzmir’in ilk saat kulesi olma özelliği taşıyor.
DEMİRYOLUYLA BİRLİKTE DOĞAN BİR YAPI
1857 yılında, İzmir Valisi Mustafa Paşa döneminde temeli atılan İzmir–Alsancak–Aydın Demiryolu, Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk demiryolu projelerinden biri olarak tarihe geçti. Alsancak Garı, bu hattın başlangıç noktası olarak 1858 yılında hizmete açıldı. Demiryolu hattının tamamlanmasının ardından 1866 yılından itibaren yoğun bir kullanım sağlandı.
Bu süreçte yalnızca Aydın hattı değil, özel girişimciler tarafından Buca’ya ulaşan bir demiryolu hattı da inşa edildi. Şirinyer’den ayrılarak Buca’nın iç kesimlerine, özellikle Levantenlerin yaşadığı bölgelere kadar uzanan bu hat 1870 yılında işletmeye açıldı.
SAAT KULELİ İSTASYON İHTİYACI
Buca hattının devreye girmesiyle birlikte Alsancak Garı’nda önemli değişiklikler yaşandı. Mevcut sundurmalar daha çok yük taşımacılığına yönelik olduğundan, yolcu taşımacılığı için yeni bir istasyon binası inşa etme ihtiyacı doğdu. Özellikle dönemin varlıklı aileleri için daha konforlu bir yapı planlandı.
Bu ihtiyaç doğrultusunda, İngiltere’deki yolcu istasyonlarının küçük bir modeli örnek alınarak saat kuleli yeni istasyon binası inşa edildi. Yapı, hem işlevsel hem de mimari açıdan dönemin modern anlayışını yansıtan bir eser oldu.
MİMARİ ÖZELLİKLERİYLE DİKKAT ÇEKİYOR
Kesme taştan inşa edilen kule, dikdörtgen planlı olup silmelerle üç bölüme ayrılmıştır. Yüksekliği fazla olmayan kulenin caddeye bakan cephesinde, dikdörtgen bir çerçeve içinde yer alan yuvarlak kadranlı bir saat bulunmaktadır. Kule, üst kısmındaki çatısıyla sade ama etkileyici bir görünüm sergiliyor.
Binanın güney cephesine bitişik olarak konumlanan kule, meydana bakan tek cephesiyle öne çıkar. Saat kulesi, 1871 yılında hizmete girmiştir.
KONAK’TAN ÖNCE YAPILDI
Alsancak Demiryolları Saat Kulesi’ni özel kılan en önemli detaylardan biri, İzmir’in simgesi haline gelen Konak Saat Kulesi’nden çok daha önce inşa edilmiş olmasıdır. Bu yönüyle yapı, İzmir’in ilk saat kulesi olarak tarih kayıtlara geçmiştir.
BUGÜN NEREDE, NE DURUMDA?
Günümüzde Alsancak Gar alanında, TCDD 3. Bölge Müdürlüğü idare binasının hemen sağında yer alan saat kulesi, hâlâ ayakta ve saati çalışır durumda. Kentin hızlı temposu içinde gözden kaybolsa da, Alsancak Demiryolları Saat Kulesi İzmir’in tarihine sessizce tanıklık etmeye devam ediyor.
KONAK'TAN DAHA ESKİ: İZMİR'İN İLK SAAT KULESİ
Birçok kişi, İzmir'in ilk saat kulesinin Konak Meydanı'nda olduğunu düşünse de gerçek durum daha farklıdır. Alsancak Gar binasına ek olarak inşa edilen bu kule, 1871 yılında tamamlanmış ve şehrin ilk kule saati olma özelliğini kazanmıştır.
MİMARİ YAPISI VE İNGİLİZ ESİNTİSİ
Kesme taştan dikdörtgen planlı olarak inşa edilen bu yapı, İngiltere'deki küçük yolcu istasyonlarının bir mini versiyonu gibidir:
Gövde: Silmelerle üç bölüme ayrılmış, yüksekliği fazla olmayan ama vakur bir duruş sergiler.
Saat Kadranı: Caddeden geçen herkesin rahatça görebileceği bir şekilde yerleşik dikdörtgen çerçeve içerisine yerleştirilmiştir.
Mekanizma: Kulenin saati, üzerinden geçen 150 yılın ardından bugün hala işlevseldir.
LEVANTENLERİN İZİNDE BİR DURAK
Kulenin yapılış amacı, o dönemde Buca'da yaşayan zengin Levanten ailelerin daha rahat bir seyahat deneyimi yaşamalarını sağlamaktı. Günümüzde 3. Bölge Müdürlüğü idari binasının hemen sağında, iç kısımda bulunan bu yapı, Alsancak’ın merkezinde sessizce tarih fısıldamaya devam ediyor.
