1979 yılında İslam Cumhuriyeti'nin kuruluşundan bu yana, İran toplumuna ve siyasetine etki eden, rejimi ortadan kaldırmasa da mücadele geleneklerinde derin izler bırakan büyük protesto gösterilerini {siteDomain} okurları için tekrar hatırlatıyoruz.
1. BAŞÖRTÜSÜ İSYANI – 1979
İran İslam Devrimi'nin lideri Ayetullah Humeyni'nin 7 Mart 1979'da kadınlar için zorunlu örtünme emri vermesinin ardından, 8 Mart Dünya Kadınlar Günü'nde Tahran'da binlerce kadın yürüyüş düzenledi. İran tarihinin klasik örgüsünü tekrar eden eylemler, kısa sürede rejim karşıtı bir harekete dönüştü. Kadınların başörtüsü zorunluluğuna, kamusal alandaki cinsiyet ayrımına ve kültürel kısıtlamalara yönelik itirazları, rejim destekçisi grupların saldırıları ve güvenlik güçlerinin sert müdahaleleriyle bastırıldı.
2. ÖĞRENCİ OLAYLARI – 1999
Temmuz ayında reform yanlısı Selam gazetesinin kapatılmasına karşı barışçıl protestolar başlatan Tahran Üniversitesi öğrencileri, yurtlarına yapılan sert polis baskınıyla eylemlerini ülke geneline yaydı. Sansürün kaldırılması, sorumluların yargılanması ve siyasal reform yapılması talepleriyle yapılan protestolar, güvenlik güçlerinin müdahaleleriyle etkisiz hale getirildi.
3. YEŞİL HAREKETİ – 2009
Muhafazakar Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad'ın 2009 seçimlerinde ikinci kez seçilmesi, geniş protestoları tetikledi. Tartışmalı seçim sonuçlarına karşı “Oyum nerede?” sloganıyla protesto eden İranlılar, eylemlerine haftalarca devam etti. Reformcu aday Mir Hüseyin Musevi'nin kampanya rengi olan yeşil, hareketin sembolü haline geldi. Güvenlik güçlerinin sert müdahaleleri sonucunda birçok kişi hayatını kaybetti. Sokakta vurularak öldürülen felsefe öğrencisi Nida Ağa Sultan, hareketin sembolü haline geldi.
4. EKONOMİK KRİZ VE KANLI KASIM – 2017 / 2019
2017 yılı ekonomik krizi, İran'da sert ve kanlı protestoları tetikledi. Meşhed'de başlayan gösteriler, hayat pahalılığı, işsizlik ve yolsuzluk konularında rejim karşıtı bir harekete dönüştü. Protestolar, 100'den fazla kente yayıldı. Kasım 2019'da akaryakıt fiyatlarındaki yaklaşık yüzde 200'lük zamla başlayan protestolar, rejim güçlerinin sert müdahalesiyle karşılandı. İnternetin kesildiği bu eylemlerde yüzlerce kişi öldürüldü, binlerce kişi gözaltına alındı.
5. MAHSA AMİNİ – 2022
2022'nin Eylül ayında, örtünme kurallarına uymadığı gerekçesiyle gözaltına alınan ve sonrasında kaybolan 22 yaşındaki Mahsa Amini, yeni bir protesto dalgasının sembolü oldu. Protestocuların kullandığı “Kadın, yaşam, özgürlük” sloganı, İran halkının temel hak ve özgürlük taleplerini dile getirdiği önemli bir dönüm noktası haline geldi. Gösteriler sırasında yüzlerce kişi yaşamını yitirdi, on binlerce kişi gözaltına alındı. İdamlar ve ağır cezalarla bastırılmaya çalışılan bu dalga, rejimin toplumsal meşruiyetini derinden sarstı.
